هنر و انديشه

پيك

                         

 

ديداری دوباره

با "هدايت"

 در بيست و چند سال گذشته؛ بی اعتناء به محدوديت هائی كه در جمهوری اسلامی برای انتشار آثار هدايت بوجود آمد، شمار كتاب هايی كه درباره هدايت در ايران منتشر شده، بسيار بيشتر از كتابهايی است كه در بيست و هفت سال پس از مرگ وی در دوره گذشته درباره او نوشته و منتشر شد.

حتی جلوگيری از انتشار آثار او نيز در جمهوری اسلامی آنچنان ممكن نشد كه مخالفان "حاجی آقا" و "علويه خانم" آرزوی آن را داشتند.

در سالهای اول پس از انقلاب و پس از فراغت از يورش ادبيات سياسی به جامعه ايران، فضا عليه هدايت سنگين تر شد.

در سالهای دهه 60 ، كه فروش آثار ماركسيستی در جامعه ممنوع و احزاب زير شديدترين پيگردها قرار گرفتند، سخن گفتن از هدايت هم بطور تلويحی ممنوع شد. شايد نخستين بار اين مجله آدينه بود كه در خرداد 66 در گفتگويی با زنده ياد دكتر پرويز ناتل خانلری از هدايت سخن به ميان آورد و از هدايت در مطبوعات سخن گفت.

خاطرات فرزانه از صادق هدايت

 خاطرات مصطفی فرزانه، تحت نام آشنايی با صادق هدايت و با عنوان « هدايت چه می گفت؟ » در تهران منتشر شد و بسيار مورد استقبال قرار گرفت. اين كتاب برای نخستين بار در سال 1988 و در خارج از كشور نوشته شده بود.

پيش از آن، در سال 1983 حسن طاهباز در آلمان يادبود نامه ای به مناسبت هشتادمين سال تولد هدايت منتشر كرده بود.

در اين نامه يادبود، جمال زاده خاطراتی از هدايت نقل كرده بود و مطلب كوتاهی از سرلشكر عيسی هدايت درباره برادرش صادق.


كنفرانس صادق هدايت و ادبيات فارسی

چاپ تازه توپ مرواری

شايد توپ مرواری هدايت حساسيت برانگيزترين اثر او در جمهوری اسلامی باشد. اثری كه در ايران اجازه تجديد انتشار و انتشار كامل در زمان رژيم گذشته نيافت اما به همت دكتر محمد جعفر محجوب در سوئد منتشر شد.

اين چاپ از توپ مرواری از دو جهت اهميت داشت. نخست آنكه توپ مرواری هيچگاه با اجازه رسمی در داخل كشور چاپ نشده و از اين رو در ايران نسخه كامل و سالمی از آن در دست نبود و با چاپ دكتر محجوب نسخه نسبتاً كامل و سالمی از آن به دست آمد و ديگر آنكه استاد توضيحات جالبی در پايان كتاب آورده است كه برای همه بويژه كسانی كه با اوضاع و احوال و شرايط و اصطلاحات آن دوره آشنا نيستند، بسيار مفيد است و به درك كتاب كمك می كند.

شايد اين نكته نيز گفتنی باشد كه دكتر محجوب از آن رو دست به انتشار توپ مرواری زد كه پيش از آن چاپ ديگری از اين نوشته هدايت توسط ايرج بشيری در آمريكا منتشر شده بود كه قابل اعتماد نبود و ديدن آن نسخه استاد را كمی عصبانی كرده بود.

توپ مرواری كه جدال برانگيزين اثر هدايت با خرافات مذهبی است  در سال 1358 بصورت غير مجاز و با نام « هادی صداقت » انتشار يافت. اين نسخه شتاب زده و قاچاقی تاريخ انتشار و نام ناشر نداشت، تنها نام گنگ و نامفهوم « انتشارات 333 » بر پشت جلد ديده می شد. می گويند تيراژ توپ مرواری در آن چاپ 100 هزار نسخه و بيشتر بوده است.

همزمان با چاپ غير مجاز توپ مرواری كتاب ديگری نيز به همان شيوه در تهران انتشار يافت كه نوشته هايی از هادی صداقت نام داشت. در اين كتاب « البعثة الاسلاميه الی البلاد الافرنجيه »، « زمهرير دوزخ »، « نمونه هايی از توپ مرواريد» و « درباره زبان فارسی » يكجا و در كتاب كم حجمی گرد آمده بود.

ديگر كوشندگان خارج از ايران

از كوشش های ديگر خارج از كشور بايد از كارهايی ياد كرد كه ناصر پاكدامن در پاريس منتشر كرده است. يكی از اين كارها صادق هدايت، 82 نامه به حسن شهيد نورايی است كه شايد از هر مجموعه ديگری كه درباره هدايت منتشر شده، اهميت بيشتری داشته باشد زيرا جز آنكه برای اولين بار انتشار يافته، اين نامه ها به دوستی نوشته شده است كه رفيق گرمابه و گلستان هدايت بود و از لا به لای آن می توان به كنه افكار هدايت پی برد.

كار ديگری كه از پاكدامن در پاريس انتشار يافته وغ وغ ساهاب است كه در آن مولف تمام نوشته های مربوط به اين كتاب هدايت را جمع آوری كرده و با كاريكاتورهايی از اردشير محصص برای غزيه ( قضيه) ها همراه كرده است.

آخرين كاری كه در خارج از كشور درباره صادق هدايت انجام شده كاری است كه ايران شناس برجسته روس، كميسارف كه خود از دوستان صادق هدايت بوده انجام داده است.

اين كتاب به زبان روسی است و هنوز به فارسی بر گردانده نشده است.

كميسارف يكی از آخرين كسان هنوز در حيات است كه با هدايت روابط ادبی داشته.
بازگشت هدايت به ايران

اما در داخل كشور تا سال 1370 احتمالاً هيچ نوشته ای از خود هدايت چاپ نشد. گويا نخستين بار محمد بهارلو بود كه در مجموعه داستان های كوتاه ايران، داستان فردا ی هدايت را گنجانده بود. اما يك سال بعد از آن داستان يك روح نوشته دكتر سيروس شميسا نخستين كتابی بود كه درباره بوف كور منتشر شد.

پس از آن در سال 1372 كتاب محمد علی همايون كاتوزيان با عنوان صادق هدايت از افسانه تا واقعيت در تهران انتشار يافت و با استقبال اهل فرهنگ مواجه شد. اين كتاب را كاتوزيان به انگليسی نوشته و در لندن و نيويورك منتشر كرده بود اما ترجمه آن را خانم فيروزه مهاجر در ايران چاپ و منتشر كرد.

كتاب ديگری نيز از كاتوزيان با عنوان صادق هدايت و مرگ نويسنده در تهران منتشر شد كه از كتاب اول كم اهميت تر نبود. پس از آن بوف كور هدايت نوشته همان مولف در سال 1373 انتشار يافت.

به اين ترتيب دكتر محمد علی همايون كاتوزيان را بايد يكی از پر كارترين نويسندگانی به حساب آورد كه در سالهای پس از انقلاب درباره هدايت كار كرده اند.

از كتابهای چاپ شده درباره هدايت در سال 73 از كتاب ديگری نيز بايد ياد كرد كه بر مزار صادق هدايت نام داشت و تاليف يوسف اسحاق پور بود كه توسط باقر پرهام ترجمه و منتشر شد.


از اين زمانها اندك اندك برخی آثار هدايت نيز اجازه انتشار يافتند چنانكه در سال 1372 مجموعه ای از آثار صادق هدايت كه چند داستان نويسنده را در بر داشت، به همت محمد بهارلو در تهران انتشار يافت. اين كتابی بود كه يكی دو سال در اداره سانسور ماند و اجازه انتشار نيافت تا آنكه ناشر راهی برای آن پيدا كرد و با مقدمه ای كه رضا داوری اردكانی و محسن سليمانی بر آن نوشتند، اجازه انتشار آن صادر شد. دو سال بعد، در سال 1374 بهارلو مجموعه نامه های هدايت را منتشر كرد كه در آن بيش از 200 نامه گردآوری شده بود. دويست نامه ای كه حدود نيمی از آنها برای اولين بار منتشر می شد.

در سال 76 سيروس طاهباز نويسنده و مترجم معروف كه بيشتر عمر خود را صرف تحقيق در احوال نيما كرد، زندگی و آثار هدايت را انتشار داد كه در آن نمونه ای از آثار، «ياد بيدار» نوشته پرويز داريوش، «نامه های نيما به هدايت» و داستان «فاخته چه گفت نيما» چاپ شده و به شيوه كارهای طاهباز حاوی عكس ها و اسناد قابل توجهی است.

بوف كور هدايت نيز برای اولين بار بعد از انقلاب در تهران چاپ و منتشر شد، اما اين چاپی بود كه بوف كور را قيمه قيمه كرده بود، عينهو لكاته ای كه در بوف كور قطعه قطعه می شود و در چمدانی به وسيله مرد خنزرپنزری به خرابه های ری منتقل می گردد. می گويند ناصر پاكدامن در پاريس سر به سر اين چاپ گذاشته و مطلب طنز آميزی در باره آن منتشر كرده است.

به هر صورت از آثار ديگر هدايت، مجموعه سگ ولگرد و اصفهان نصف جهان در سال 77 باز هم به كوشش محمد بهارلو منتشر شد. كتاب اخير مقدمه خوبی از حسن رضوی داشت كه ميزبان هدايت در سفر اصفهان بود و هدايت كتاب خود را در طول همين سفر در سال 1311 نوشت يا مقدمات نوشتن آن را فراهم كرد.

شايد اين توضيح بد نباشد كه حسن رضوی را با دكتر تقی رضوی كه او هم اصفهانی و دوست هدايت بود و با وی روابط دوستی و ادبی داشت، نبايد اشتباه كرد. حسن رضوی كارمند بانك ملی بود و با هدايت زمانی آشنا شد كه نويسنده بوف كور پس از بازگشت از پاريس در بانك ملی مشغول به كار شده بود.

نوشته های فراموش شده صادق هدايت كتاب ديگری بود كه در سال 76 مريم دانايی برومند منتشر كرد. ارزيابی آثار و آرای صادق هدايت نيز كتاب ديگری
است كه همان مولف در همان سال انتشار داد. همچنين كتاب ديگری نيز با نام صادق هدايت در بوته نقد و نظر از سوی مريم دانايی برومند انتشار يافت كه مجموعه از مقالات درباره هدايت بود.

كار ديگری كه در سال 77 منتشر شد تأويل بوف كور نوشته دكتر محمد تقی غياثی استاد زبان فرانسه در دانشگاه تهران بود كه با ادبيات آشنايی داشت و ترجمه های خوبی از ادبيات فرانسه منتشر كرده بود. اثر شاپور جوركش نيز با نام زندگی، عشق و مرگ از ديدگاه صادق هدايت در همين سال انتشار يافت.

در سال 78 نيز دست كم دو كتاب درباره هدايت منتشر شد كه يكی از آنها كتاب قابل بحثی بود. اين كتاب را دكتر بهرام مقدادی منتشر كرد كه عنوان آن هدايت و سپهری بود. اين دو نام در اين كتاب هيچ ارتباطی به يكديگر ندارند بلكه مولف دو مقاله مفصل، يكی درباره هدايت و ديگری درباره سپهری را در كنار يكديگر قرار داده و به صورت كتابی منتشر كرده
بود. كتاب ديگر نابغه يا ديوانه نام داشت كه محمود طلوعی منتشر كرد؛ كاری كه در آن بيشتر ديدگاههای منفی نسبت به آثار هدايت دنبال شده است.

در سال 79 جهانگير هدايت ( برادر زاده صادق هدايت) نگاهی، حسرتی و آهی را منتشر كرد كه آلبوم عكس های صادق هدايت بود. انتشار اين عكس ها از آن جهت اهميت داشت كه مخاطب را از طريق عكس ها با لمحه ها و برهه هايی از زندگی نويسنده بوف كور آشنا می كرد.

زندگی و آثار هدايت نام كتابی بود كه در سال 80 از مولف نامدار از صبا تا نيما ، يحيی آرين پور، منتشر شد. در اين كتاب ترجمه ها، نامه ها، نمايشنامه ها و آثار مهم صادق هدايت نقد و بررسی شده و سبك كار هدايت نيز مطرح شده است. دليل انتشار اين كتاب در واقع اين است كه مطالب مربوط به هدايت كه قبلاً در كتاب معروف از صبا تا نيما چاپ شده بود پس از انقلاب برای تجديد چاپ، اجازه انتشار نمی يافت و ناگزير حذف شد.

از اين رو ناشر كتاب ( زوار ) آن مطالب را به همراه مطالب ديگری به صورت كتاب مستقلی چاپ كرد تا در اختيار همگان باشد. من و هدايت نيز نام كتاب ديگری بود كه در همان سال فردين نظری منتشر كرد. اما مهمترين آثاری كه در اين سال منتشر شد نوشته های دكتر محمد صنعتی بود كه با عنوان صادق هدايت و هراس از مرگ و تحليل های روانشناختی در هنر و ادبيات انتشار يافت.

كتاب دوم تنها به هدايت اختصاص نداشت و تحليل سه قطره خون را در كنار مقالات ديگر در بر داشت. از مرز انزوا هم كه مجموعه ای از كارت پستال های هدايت بود در همين سال به همت جهانگير هدايت منتشر شد.

در سال بعد (1381 ) جهانگير هدايت سه قطره خون را به همراه 50 سال نقد و نظر درباره آن چاپ كرد. همچنين رباعيات خيام را با عنوان خيام صادق منتشر كرد، همچنانكه صادق هدايت، ملحدی با سلوك عارفانه توسط حميد تجريشی در همين سال انتشار يافت. ذكر اين نكته نيز خالی از فايده نيست كه جهانگير هدايت در سال 78 انسان و حيوان و فرهنگ عاميانه مردم ايران را به چاپ سپرده بود.

اينها شمه ای از كارهايی است كه درباره هدايت در سالهای پس از انقلاب چاپ شده است. يقيناً آثار ديگری نيز در اين زمينه در ايران و خارج از ايران منتشر شده
 كه بی اطلاع مانده ايم.

http://www.golnoosh.org/hedayat/
  
 
                     بازگشت به صفحه اول
 

Internet
Explorer 5

 
 

ی